Amerykański eksperyment „School for Dogs”, prowadzony od końca lat 40. XX wieku w specjalnie utworzonym ośrodku w stanie Maine, miał odpowiedzieć na pytanie, czy dzięki selekcji można stworzyć psa o wyjątkowych zdolnościach. Naukowcy przez wiele lat obserwowali setki szczeniąt różnych ras, badając ich rozwój, reakcje emocjonalne oraz podatność na naukę. Projekt finansowany na dużą skalę budzi dziś zainteresowanie nie tylko z powodu ambitnego celu, lecz także metod, które z obecnej perspektywy wydają się głęboko niepokojące.
Badacze chcieli ustalić, w jakim stopniu inteligencja, temperament i zachowanie zwierząt są zapisane w genach, a jak silnie kształtuje je środowisko. Eksperyment trwał 13 lat i objął ponad 500 psów, jednak jego przebieg z czasem odszedł daleko od pierwotnych założeń dotyczących hodowli idealnego zwierzęcia.
Setki szczeniąt pod obserwacją od pierwszych dni życia
W ośrodku badano cocker spaniele, beagle, owczarki szetlandzkie, basenji oraz foksteriery szorstkowłose. Każde szczenię obserwowano niemal od narodzin, zapisując moment pojawienia się pierwszych reakcji na nagły bodziec, próby jedzenia stałego pokarmu, zabawy z rodzeństwem czy merdania ogonem.
Gdy psy kończyły pięć tygodni, rozpoczynała się kolejna część badań. Naukowcy sprawdzali ich zdolność uczenia się, reakcje emocjonalne, skłonność do dominacji oraz to, jak łatwo poddają się szkoleniu. Zbierane przez lata obserwacje miały wskazać cechy, które można uznać za dziedziczne i przydatne w dalszej selekcji.
Przeczytaj też: Wielki finał odwiecznego sporu: Pies czy kot? Kto jest mądrzejszy?
To miał być „superpies”
Założenia przedsięwzięcia były znacznie ambitniejsze niż zwykła obserwacja zachowania zwierząt. Część naukowców uważała wówczas, że genetyka w dużym stopniu decyduje o możliwościach psa, a odpowiedni dobór osobników może pozwolić uzyskać zwierzę szczególnie inteligentne. Rockefeller Foundation przeznaczyła na badania 632 tys. dolarów, co obecnie odpowiadałoby kwocie około 9 mln dolarów.
Jednym z inicjatorów projektu był Alan Gregg, który zastanawiał się, czy różnice widoczne między rasami w wyglądzie i zachowaniu obejmują również inteligencję. Psy wydawały się dobrym materiałem do takich badań, ponieważ różnice pomiędzy poszczególnymi rasami są wyraźne. Testy obejmowały między innymi labirynty, w których zwierzęta musiały odnaleźć jedzenie, oraz zadania sprawdzające tempo uczenia się.
Wyniki podważyły ideę stworzenia wyjątkowej rasy
Rezultaty nie potwierdziły jednak przypuszczeń, że jedna z badanych ras okaże się wyraźnie lepsza od pozostałych we wszystkich obszarach. Poszczególne psy radziły sobie dobrze w konkretnych zadaniach, ale nie ustalono jednego zestawu cech, który pozwalałby uznać daną rasę za bezkonkurencyjną. Na tym etapie stało się jasne, że plan stworzenia „superpsa” poprzez samą selektywną hodowlę napotyka poważny problem.
Z czasem badacze coraz większą uwagę kierowali więc na rolę środowiska. Sprawdzali, jak na rozwój szczeniąt wpływa brak kontaktu z ludźmi i innymi psami, umieszczając niektóre zwierzęta na określony czas w odizolowanych przestrzeniach. Ta część doświadczenia jest obecnie oceniana jako najbardziej kontrowersyjna.
Izolacja ujawniła znaczenie wczesnych kontaktów społecznych
Badania wskazywały na szczególną wagę okresu między czwartym a dwunastym tygodniem życia psa. Szczenięta potrzebowały wówczas kontaktów społecznych, a zwierzęta pozbawione takich doświadczeń mogły później mieć duże trudności z normalnym funkcjonowaniem. Niektóre izolowane psy stawały się tak trudne do oswojenia, że były usypiane, co według współczesnych standardów naukowych byłoby niedopuszczalne.
Ośrodek zakończył działalność około 1958 roku, gdy Rockefeller Foundation nie zdecydowała się dalej finansować projektu, jak podaje BBC. „Superpies” nigdy nie powstał, ale badania Scotta i Fullera stały się ważnym punktem dla późniejszej nauki o zachowaniu psów. Ich najważniejszy wniosek pozostaje aktualny: inteligencji, temperamentu i zachowania nie można wyjaśnić wyłącznie genami, a jednej rasy nie da się po prostu nazwać najinteligentniejszą.